خانه / آل‌بویه (۳۲۰ تا ۴۷۷ هجری قمری) دیالمه، دیلمیان

آل‌بویه (۳۲۰ تا ۴۷۷ هجری قمری) دیالمه، دیلمیان

  • آل بویه

  • دیالمه اصفهان و همدان …

سه تن از فرزندان بویه که گویا شغل ماهیگیری در گیلان داشتند، به خدمت امرای آل زیار در آمدند. البته، ماکان کاکی هم از آنان حمایت می کرد. همچنین، ” علی “، ” احمد ” و ” حسن ” مورد حمایت مردآویچ نیز قرار گرفتند. فتح اصفهان برای مرد آویچ، ظاهرا توسط علی که برادر بزرگتر بود صورت گرفت. پس از قتل مرد آویچ، غلامان ترک از ترس غلامان دیلمی، به خصوص ابوالحسن علی بن بویه به اطراف گریختند و میدان تنها برای دیلمیان خالی ماند. علی بن بویه به همراه برادر خود، احمد که کنیه ابوالحسین داشت به فتح اهواز توفیق یافت (‌۳۲۶ ه.ق.). وی غلامان ترک را که به سرداری “بجکم ” در آنجا پناه گرفته بودند متواری ساخت.

علی بن بویه پس از فتح خوزستان عازم فارس شد و احمد نیز به کرمان روی آورد و به فتح آن ولایت نایل آمد (۳۳۴-ه.ق)‌. سپس، به بغداد رفت و المستکفی بالله – خلیفه عباسی – را مطیع خود ساخت. خلافت بغداد که پیشرفتهای برادران بویه را برای العین می دید، به صلاحدید بعضی وزرای خود،‌ از جمله ” ابن مقله ” با آنان از در مماشات در آمد و لقب خاص برای آنان فرستاد که علی را ” عماد الدوله ” و حسن را ” رکن الدوله ” و احمد را ” معزالدوله ” نامید .

همان معزالدوله بود که در بغداد دستور داد سب آل علی (‌ع‌) موقوف شود و مراسم عزاداری ماه محرم را برپاداشت. به خصوص، در ایام عاشورای سال ۳۵۲ ه.ق. که جمع کثیری در بغداد گرد آمدند و بازارها بسته شد،‌ مردم آن روز آب ننوشیدند و در بازارها خیمه پر پا کردند و بر آن خیمه ها پلاس آویختند و زنان بر سر وروی خود می کوفتند.

از این زمان رسم زیارت قبور ائمه – علیهم اسلام – رایج گردید و بغداد به دو قسمت مهم شیعه نشین (کرخ)‌ و سنی نشین تقسیم شد ( ۳۶۳ ه.ق.). همچنین، مقام نقابت علویان هم در زمان آل بویه تاسیس شد .

امرای حمدانی که به حمایت خلیفه به بغداد تاختند، از معزالدوله شکست خوردند. معزالدوله در سال ۳۳۶ ه.ق. بصره را تصرف کرد. همچنین در سال ۳۳۷ ه.ق. به موصل تاخت و ناصر الدوله حمدانی را فراری ساخت. اقامت معزالدوله در سال ۳۵۶ ه.ق. در بغداد ادامه داشت.

عمادالدوله، برادر بزرگتر، (متوفی به سال ۳۳۸ ه.ق.) از آنجا که وی پسری نداشت، از رکن الدوله برادرش که در عراق و ری بود در خواست کرد تا “پناه خسرو ” پسرش را به شیراز بفرستد که جانشین او شود. این پناه خسرو، لقب “عضد الدوله” یافت و در شیراز به حکمرانی فارس و بنادر و سواحل خلیج فارس پرداخت. رکن الدوله، مردی با تدبیر بود، او در ۳۵۹ ه.ق. به کردستان لشکر کشید و حسنویه،‌ پسر ” حسین کرد “، ‌را که حاکم آن ولایت بود، وادار به مصالحه کرد. وزیر او ،‌ ابوالفتح  که فرزند این عمید بود ، قرارداد مصالحه را امضاء کرد.

رکن الدوله با امرای سامانی، به خصوص ابوالحسن سیمجور که از جانب سامانیان حکومت خراسان را داشت، اغلب در کشمکش بود. تنها وقتی صلح میان این دو خانواده رخ داد که امیر نوح سامانی از دختر عضدالدوله خواستگاری کرد و این ازدواج هم صورت گرفت ( ۳۶۱ ه.ق.) تا وقتی معزالدوله زنده بود، میان برادران و خانواده بویه اختلافی نبود. پس از مرگ معزالدله ( ۳۵۶ ه.ق.) که عزالدوله بختیار، پسر معزالدوله جانشین پدر شد اختلافها بالا گرفت. این مرد بیشتر نواحی شرق کرمان را در تصرف داشت و به همین دلیل هم، عضدالدوله در ۳۵۷ ه.ق. یک لشکر کشی به کرمان انجام داده بود. عضدالدوله پسر رکن الدوله با عزالدوله پسر معزالدوله چندین بار به جنگ پرداخت. یکی از آن جنگها در حوالی بغداد بود که طی آن، عزالدله شکست خورد و به موصل فرار کرد. معروف است وقتی این خبر را به رکن الدوله رساندند، از شدت خشم خود را از تخت به زیر انداخت و چند روز از خوردن باز ماند .

بعدها، عزالدوله بختیار مورد بخشش امرای آل بویه قرار گرفت. این امر به تدبیر ابوالفتح وزیر انجام یافت .

همچنین، در زمان رکن الدوله بود که مذهب شیعه رسمیت کامل یافت و شیخ صدوق – ابن بابویه – که از کتب معروف خود، یعنی ” من لایحضره الفقیه ” را که جزء کتب اربعه است، در فقه شیعه تألیف کرد. همچنین، وی مجالس مباحثه با شیخ صدوق در ری داشت.

رکن الدوله به سال ۳۶۵ ه.ق. که به بیماری شدیدی دچار شده بود، امرای آل بویه را احضار کرد و از آنان خواست که پس از مرگ او با یکدیگر مخالفت نکنند. سپس ضیافتی در اصفهان فراهم آمد که سه پسر رکن الدوله و سران دیلم در این مجلس بودند. رکن الدوله، در این مجلس عضدالدوله را به عنوان ولیعهد خود انتخاب کرد، ولی مملکت را بین پسران تقسیم نمود. تقسیم به این صورت بود که همدان و ری و قزوین را به فخرالدوله، اصفهان را به مویدالدوله داد و توصیه کرد که از فرمان برادر بزرگ خود (عضدالدوله که حاکم فارس و خوزستان بود)‌ سرنپیچند. آن گاه از اصفهان به ری آمد و در محرم ۳۶۶ ه.ق. وفات کرد .

عضدوالدوله در این زمان ۴۲ سال داشت و تحت تربیت ابن عمید، مراتب کمالیه را آموخته بود. وی که کنیه ابو شجاع و عنوان شاهنشاه داشت، در سال ۳۶۴ ه.ق. وارد بغداد شد و در شوال ۳۶۷ ه.ق. به عنوان تعقیب عزالدوله، به موصل تاخت و آن شهر را تسخیر کرد. همچنین، عزالدوله را به قتل رساند و پسر ناصرالدوله حمدانی را نیز مقلوب کرد. همچنین بر دیار بکر و حوضه علیایفرات هم تسلط یافت. در این زمان خلیفه عنوان ” تاج المله ” را هم به او داد. خلیفه وقت که الطائع لله عباسی بود، اجازه داده بود برای عضدالدوله سه نوبت طبل بزنند. همچنین، الطائع دختر عضدالدوله را نیز به زنی گرفت .

عضدالدوله در سال ۳۷۱ه.ق. به بهانه تعقیب فخرالدوله، به گرگان روی آورد و آن شهر را تسخیر کرد. در این حین، قابوس و فخرالدوله به خراسان پناه بردند. عضدالدوله در شوال سال ۳۷۲ ه.ق. در بغداد به بیماری صرع دچار شد و در همان جا در گذشت. او را در نجف به خاک سپردند. تاسیس بیمارستان عضدی بغداد در سال ۳۷۱ ه.ق. به توصیه محمد زکریای رازی، فیلخانه عضدی، کتابخانه عضدی شیراز و بند امیر بر رود کر، از بناهای عضدالدوله است (۳۶۵ه.ق ). مزار سلمان فارسی را نیز او بنا نهاد. در این سالها، مویدالدوله – برادر وی – از جانب او در ری حکومت می کرد که صاحب بن عباد، وزیر او شهرتی دارد. بعد از مرگ عضدالدوله، پسرش ابوالفوارس شیر ذیل که لقب “شرف الدوله” داشت به امارت کرمان و فارس رسید. اما، چهار پسر دیگر عضدالدوله به جان یکدیگر افتادند و فخرالدوله عم ایشان، ‌هر چند خواست اختلافات را رفع کند توفیق نیافت. صمصام الدوله و بهاء الدوله همچنان در زد و خورد بودند و نتیجه آن شد که به سال ۳۷۷٫ه.ق. در جنگی که شرف الدوله با ” بدربن حسنویه ” کرد،‌ در کرمانشاه شکست خورد. پس از آن، دولت حسنویه در نواحی غرب ایران دوباره جان گرفت .

بهاءالدوله در سال ۳۸۰ ه.ق. خوزستان را فتح کرد و فارس و بهبهان را به صمصام الدوله سپرد و خود به بغداد آمد . در سال ۳۸۱ ه.ق. امیر خلف ابن احمد صفاری ، در کرمان بر آل بویه پیروز شد و آنان را از کرمان بیرون راند .

جنگهای متوالی میان برادران و همچنین با عزالدوله بختیار ، دولت بویه را سخت تضعیف کرد . بهاءالدوله در سال ۴۰۳ ه.ق. در بغداد در گذشت. پس از او، سلطان الدوله پسرش تا سال ۴۱۵ ه.ق. و ابوکالیجار مرزبان پسر او تا سال ۴۴۰ ه.ق. بر کرمان و نواحی شرقی تسلط داشتند . هم در زمان اوست که ملک ” قاورد ” سلجوقی بر کرمان تسلط یافت و کرمان را از چنگ آنان خارج ساخت و سلسله سلجوقیان کرمان را تاسیس کرد .

اما دیلمیان مقیم فارس و خوزستان، ملک رحیم پسر ابوکالیجار را به حکومت برداشتند. او در سال ۴۴۳ه.ق. اصطخر و شیراز را دوباره به تصرف آورد. ولی سرانجام در سال ۴۴۷ ه.ق. به دست طغرل سلجوقی که برای کمک به خلیفه “القائم بامرلله” به بغداد آمده بود اسیر شد و درین زمان، دولت آل بویه عملا پایان یافت.

دیالمهٔ اصفهان و همدان (حدود ۳۶۶ تا ۴۱۴ هجرى قمرى)

مؤسس اولیهٔ این شعبه از دیلمیان حسن رکن‌الدوله بوده پس از او پسر وى مؤیدالدولهٔ دیلمى بر تخت نشست. بعد از او بردار او فخرالدوله که حکومت رى را داشت قلمرو مؤیدالدوله را نیز به محدودهٔ خود افزود. سپس شمس‌الدوله (۳۸۷ تا ۴۱۲) پسر فخرالدوله برتخت نشست. ابن‌سینا چندى وزیر این سلطان بود. آخرین پادشاه دیالمهٔ اصفهان و همدان سماءالدوله (۴۱۲ تا ۴۱۴) بود. این شعبه در واقع تابع دیالمهٔ رى بودند.

دیالمهٔ بغداد یا عراق (۳۲۰ تا ۴۴۷ هجرى قمرى)

مؤسس این شعبه احمد معزالدوله (۳۲۰ تا ۳۶۷) بود، دومین پادشاه عزالدوله بختیار (۳۵۶ تا ۳۶۷) پسر معزالدوله بود. او در جنگ با عضدالدولهٔ دیلمى کشته شد. پس از آن قلمرو او به عضدالدوله (از دیالمهٔ فارس) رسید. پس از عضدالدوله، پسر او صمصام‌الدوله با کالیجار مرزبان (ابوکالیجار ) در بغداد به سلطنت نشست (۳۸۲ تا ۳۸۸). او به‌دست برادر خود شرف‌الدولهٔ دیلمى برکنار شد. پس ازشرف‌الدوله به ترتیب بهاءالدوله، سلطان‌الدوله، مشرف‌الدوله، جلال‌الدوله، عمادالدین و ملک‌رحیم به سلطنت رسیدند. ویژگى دوران سلطنت تمام این پادشاهان جنگ‌هاى داخلى بر سر قدرت است. این شعبه از دیالمه به‌دست سلجوقیان منقرض شدند.

دیالمهٔ رى (۳۲۰ تا ۴۲۰ هجرى قمرى)

مؤسس این شعبه حسن‌ رکن‌الدوله بود. پس از وى فخرالدوله، پسر او به سلطنت رسید (۳۶۶ تا ۳۸۷) پس از وى همسر او سیده‌خاتون بر تخت نشست. او زن زیرکى بود که توانست محمود غزنوى را از تصرف رى بازبدارد، پس از وى سلطنت به پسر او مجدالدوله رسید. على‌رغم اختلافاتى که مدتى میان او و مادر وى پیش آمد واقع اداره کنندهٔ امور در زمان او همچنان سیده‌خاتون بود. پس از مرگ سیده‌خاتون این شعبه از دیالمه به‌دست غزنویان منقرض شد. دیالمهٔ اصفهان از زمان فخرالدوله شعبه‌اى از دیالمهٔ رى بودند.

دیالمهٔ فارس (۳۲۰ تا حدود ۴۴۷ هجرى قمرى)

مؤسس این شعبه على‌عمادالدوله (۳۲۰ تا ۳۳۸) بود. فناخسرو عضدالدوله (۳۳۸ تا ۳۷۲) پسر رکن‌الدوله و جانشین عمادالدوله بود. عضدالدوله تمام جنوب ایران را ضمیمهٔ قلمرو خویش ساخت و در عربستان نفوذ او تا عمان و یمن پیش رفت، او عراق را از عزالدوله گرفت و از شرق نیز محدودهٔ قلمرو خویش را تا سند گسترش داد. او شیراز را پایتخت خود قرار داد و کتابخانه‌اى بزرگ و بند امیر را بر روى رود کُر و همچنین بناهائى در عراق ساخت. در دورهٔ او بیش از پیش از قدرت خلیفه کاسته شد. تولیدات پیشه‌وری، استخراج معادن و کار بر روى فلزات و تجارت رونق یافت. از این زمان به بعد دیالمهٔ فارس و بغداد غالباً پادشاهان واحدى داشتند. این شیعه نیز به‌دست طغرل سلجوقى منقرض شد.

دیالمهٔ کرمان (۴۰۳ تا ۴۴۸ هجرى قمرى)

شعبه‌اى از دیالمهٔ بغداد و فارس بودند (۳۲۴ تا ۴۰۳) که از (۴۰۳ تا ۴۴۸) به استقلال فرمانروائى داشتند. دولت آنها نیز به‌دست سلاجقه برافتاد.

امرای آل بویه

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.