خانه / تاریخ ایران / تاریخ ایران اسلامی / 15- قاجاریه / تاریخچه جنگهای مرحله اول ایران و روسیه در دوره قاجاریه

تاریخچه جنگهای مرحله اول ایران و روسیه در دوره قاجاریه

مشاهده: 2392 بار

در آستانه تشکیل سلسله قاجار، ایراکلی خان (هراکلیوس) والی تفلیس بود که بر آن شد رابطه خود را با ایران قطع کند و خود را تحت حمایت کاترین دوم در آورد. آقامحمدخان در سال ۱۲۰۹ پس از اطلاع روانه گرجستان شد. البته قبل از حرکتش به ایراکلی خان نامه­ای نوشت و اطاعت او را خواستار شد.

از طرفی، روسها سپاهی به فرماندهی والرین زوبف به گرجستان فرستادند. آنها توانستند با حمایت سپاه گودویچ شهرهای دربند، باکو، طالش و شماخی و گنجه را تصرف کنند.

پس از کاترین، پل اول جانشین وی شد. وی فرمان بازگشت سپاهیان را به صادر کرد. آقامحمدخان روانه آذربایجان و قراباغ شد و با دسیسه برخی خوانین آذربایجان در کنار قلعه شوشی به قتل رسید.

ایراکلی خان در سال ۱۲۱۵ق درگذشت و الکساندر اول امپراتور جدید روسیه که پس از قتل پدرش پل به قدرت رسیده بود، گرگین خان پسر ایراکلی را در تفلیس امارت داد. منابع ایرانی می نویسند گرگین خان اطاعت خود را از فتحعلی شاه اعلام داشت. پس قوای روس درصدد تسخیر گرجستان برآمدند. البته روایت دیگری می­گوید فرزند دیگر ایراکلی به نام الکساندر به خاطر مخالفت با برادر به دربار ایران پناهنده شد. در این ایام گرگین خان نیز درگذشت و الکساندر اول امپراتور روسیه که اندیشه هایی جدی برای سیاست های توسعه­طلبی ارضی عقیم مانده تزارهای قبلی، خاصه در قفقاز داشت فرمان مشهور خویش، موسوم به اعلامیه الحاق گرجستان به خاک روسیه را انتشار داد.

اعلامیه الحاق گرجستان مبدأ جنگ های مرحله اول ایران و روسیه

حکومتگران گرجی به بهانه تأمین امنیت گرجستان با سیاست توسعه طلبی روسها در قفقاز همراهی کردند و پای آنها را به غرب دریای مازندران گشودند و خویشتن نیز قربانی اعتماد به تزاریسم گشتند. والی تفلیس با آگاهی از هدف تزار روسیه در راستای تمهید مقدمات هجوم سپاهیان روسیه به سرزمین ایران گام برداشت و از در اتحاد با دربار خاندان رومانف درآمد. آنان(روسها) به تصرف گنجه حساسیت شدیدی داشتند و به خوبی می­دانستند که با تصرف گنجه و سپس تمام قفقاز، مقدمه تصرف ایران است.

میگویند وقتی آقامحمدخان تفلیس را گرفت در آنجا کشتار کرد. به اعتفاد برخی مورخان، یگانه دلیل و اساسی­ترین عامل گرایش والی تفلیس به روسیه، همین کشتار تفلیس بود. به نظر ما این کشتار واکنش تندی بود از سوی آقامحمد خان در پاسخ به سیاست همراهی ایراکلی خان با استراتژی توسعه طلبی روس­ها در قفقاز. البته گرجستان به دلیل اشتراک مبانی دیانت (ارتودوکس) با روسها، زمینه­های جدی دیگری نیز برای بی مهری با دربار ایران و مسلمانان ایرانی داشت.

پس از گرگین خان پسرش طهمورث به دربار ایران پناه برد. سیسیانف به دستور الکساندر امپراتور روسیه وظیفه داشت کلیه خاندان گرگین خان را به پطرزبروغ تبعید کند. همسر گرگین خان، ژنرال لاژار را به قتل رساند و این بهانه ای برای روسها شد تا ریشه خاندان ایراکلی را در گرجستان بخشکانند.

گنجه نیز که حاکم آن جوان خان بود پس از مقاومت شدید تسخیر شد. زمان آقامحمدخان، اقوام و طوایف مختلف کشور به خصوص خوانین محلی گمان می کردند که اگر از زیر بار تحمیل ها و فشارهای دیوانی قاجاریه به سرداران روسیه پناه برند، خواهند توانست هم وجوه مالیاتی را برای خویشتن حفظ کنند و هم اقتدار خان را در انحصار خود نگهدارند غافل از این که روسها، بر آن بودند تا در فردای سلطه بر قفقاز هم مال و هم مقام این خوانین را در قبضه کامل خویش گیرند.

وقتی سیسیانف بر گنجه دست یافت از خوانین محلی قفقاز خواست از اطاعت تهران سرباز زنند و تحت فرمان او درآیند. این سه تن: جعفر قلی خان دنبلی، کلب علی خان نخجوانی و محمد خان قاجار ایروانی فوراً سر تسلیم فرود آوردند.

اخبار کشتار گنجه در تهران و مأموریت عباس میرزا به آذربایجان

در آستانه هجوم روسها به گنجه جوادخان حاکم آنجا وقایع را به فتحعلی شاه اطلاع داد. فتحعلی شاه به میرزا شفیع مازندرانی صدراعظم خود دستور داد نامه­ای به ایشپخدر(سیسیانف) با مضمون صلح بفرستاد و گرنه آماده جنگ باشد. فتحعلی شاه سال ۱۲۱۸ق عباس میرزا را جهت تدارک سپاه به آذربایجان فرستاد تا آماده جنگ با سیسیانف شود. پس او در سال ۱۲۱۹ به سمت ایروان حرکت کرد. از طرف دیگر سیسیانف توانست محمدخان قاجار ایروانی را با خود همراه کند. عباس میرزا، مهدیقلی خان دولو را مأمور کرد تا کوچندگان از ایروان به دیار بکر و ارزنه الروم را به اوطان خود برگرداند. سپاه سیسیانف هنگام ورود به ایروان با مهدیقلی خان روبرو شد ولی مهدیقلی خان توانست به عباس میرزا بپیوندد.

جنگ اوچ کلیسا نخستین نبرد بین ایران و روسیه

سیسیانف در تعقیب مهدیقلی خان به نزدیکی ایروان (اوچ کلیسا) رسید. عباس میرزا علیقلی خان را به سوی اوچ کلیسا فرستاد تا مراقب سپاه روسیه باشد. در جنگی که واقع شد نبرد عباس میرزا و سیسیانف سه روز طول کشید و بالاخره سیسیانف به ایروان عقب­نشینی کرد. در این حین محمدخان اظهار ندامت کرد و سیسیانف را به ایروان راه نداد. سیسیانف در ۶ ربیع الثانی ۱۲۱۹ ناگهان به اوچ کلیسا حمله و شکست خود را تلافی کرد. علت پراکنده شدن سپاه عباس میرزا و شکست آنها در جنگ اوچ کلیسا را می­توان به این صورت برشمرد: ۱- غفلت فرماندهان سپاه ایران از کمین و مراقبت دشمن؛ ۲- نگرانی های افراد سپاه از غارت باروبنه خویش در شبیخون دشمن؛ ۳- خیانت گروهی از طوایف شمس الدین لو و قزاق که در سپاه ایران خدمت می­کردند.

نبردهای بعدی و عقب نشینی سیسیانف به تفلیس

سیسیانف در حالی که سپاهیان ایران در کنار شهر ایروان بودند در رسید و در مصاف با ایرانیان توفیقی نیافت و عقب نشینی کرد. دو عامل باعث شکست سیسیانف در دومین لشکرکشی اش به اوچ کلیسا در ایروان شد: ۱- تجربه اندوزی فرماندهان ایرانی در شکست اوچ کلیسا؛ ۲- سرگردانی سپاه سیسیانف در راه و تأخیر در رسیدن به اردوگاه ایرانیان.

فتحعلی شاه دستور داد تا نیروهای روسی محاصره شوند. روسها مطلع شدند و دو سپاه در نزدیکی پنبک رودر رو شدند و روسها شکست خوردند و تا تفلیس عقب نشستند (۱۲۱۹ق). به دلیل زمستان فتحعلی شاه و عباس میرزا (نایب السلطنه) روانه تهران شدند و روسها هم مترصد فرصت بودند. به دستور شاه، ابوالفتح خان جوانشیر به حکومت قراباغ، کلب علی خان به نخجوان، محمدخان قاجار به ایل کنگرلو و ایروان، الکساندر میرزا(برادر گرگین خان) به قراجه داغ منصوب شدند.

مرحله اول جنگ ایران و روسیه
یک نقاشی از صحنه جنگ ایران و روسیه

گسترش حملات روسها و تجدید پیروزی ایرانیان

فتحعلی شاه سال ۱۲۱۹ق به تهران بازگشت. این زمان مقارن کشمکش بین فرانسه و روسیه است و نزدیکی انگلیس و روسیه. در این حال فتحعلی شاه می خواهد از انگلیسیها کمک نظامی بگیرد.

انگلیسی ها علی رغم معاهده مالکوم-کلانتر هیچ کمکی به ایران نکردند، حتی محمد نبی خان سفیر ایران در بمبئی را نیز بیرون راندند. شاه در سال ۱۲۲۰ به عباس میرزا دستور داد عازم آذربایجان شود و به عیسی قائم مقام هم دستور داد به عنوان وزارت نایب السلطنه به آذربایجان برود.

خبر رسید که ابراهیم خلیل خان جواشیر حاکم شوشی راه خیانت پیموده و راه سیسیانف به قراباغ و شوشی و نفوذ به قفقاز را گشوده است. عباس میرزا روانه شوشی شد ولی وقتی جوانشیر متوجه شد، از سیسیانف سپاه خواست. سپس ابراهیم خان و متحدین روسی او در کنار پل خدا آفرین پناه گرفتند. از کنار رود ارس پیش قراولان ایران به فرماندهی اسماعیل بیک دامغانی با روسها برخورد و آنها را متواری کردند. عباس میرزا و سیسیانف به طرف شوشی راه افتادند و در برخورد این دو روس­ها شکست خوردند. در این هنگام سیسیانف فرصت را مناسب دید تا گیلان را تصرف کند ولی در پیربازار  از میرزا موسی خان لاهیجی، حاکم گیلان شکست خوردند.

سپاه ایران به فرماندهی اسماعیل بیک دامغانی که به جانب سیسیانف فرستاده شده بودند  در نزدیکی رودخانه ترتر سیسیانف را شکست دادند. سیسیانف به بهانه دیدار قلعه شوشی آنجا را از دست ابراهیم خان بیرون آورد و بعد عازم گنجه شد. سپاهی که در تسخیر گیلان ناکام مانده بود (به فرماندهی شفت) به باکو برگشت ولی حاکم باکو، حسینقلی خان قاجار و شیخ علیخان حاکم قبه و دربند با همکاری سپاه کمکی عباس میرزا شفت را شکست دادند و آنها به طالش نزد سیسیانف عقب نشستند.

سیسیانف شیروان را (از دست حاکم مرعوب آنجا) به در آورد و روانه تصرف باکو شد. هنگام محاصره باکو با گلوله ابراهیم خان عموزاده حسینقلی خان (حاکم باکو) به قتل رسید و تلاش روسها برای تصرف قفقاز دو سال به تعویق افتاد و به این ترتیب مرحله اول نبردها به سود ایران تمام شد.

تحولات و وقایع نظامی قفقاز در سالهای ۱۲۲۸-۱۲۲۰قمری

جنگ ایران و روسیه به مدت دو سال دچار رکود شد. در سال ۱۲۲۰ سر فرمانده روسی به تهران رسید. شفت نیز متواری شد و تا رودخانه کورا از آن ایران شد. شورش حاکمان محلی مشکلی بود که عباس میرزا آن را حل کرد ولی این عامل باعث غفلت از نبردهای بعدی روسها شد. اولین کار نایب السلطنه حرکت به سوی جعفر قلی خان دنبلی در ایروان (قلعه تالین) بود. عیسی قائم مقام هم به سوی طالش حرکت کرد و مصطفی خان حاکم آنجا را واداشت تا از ورود شفت به آنجا جلوگیری کند. ابراهیم خلیل خان نیز قصد داشت به عباس میرزا ملحق شود ولی روسها مطلع شدند و او را با سی و یک نفر از نزدیکانش به قتل رساندند.

نبلسین فرمانده جدید روسیه به قفقاز آمد و با سامان دادن لشکریان به سوی قراباغ حرکت کرد و بعد به عسگران رسید و در آنجا اردوگاه خویش را ایجاد کرد. دو سپاه نایب السلطنه و نبلسین در خانشین به هم رسیدند.

مطلب پیشنهادی

رساله های میرزا ملکم خان ناظم الدوله

مقدمه این مجموعه مشتمل بر رساله ها و گزیده نامه های میرزا ملکم خان ناظم …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.