خانه / دیالمهٔ آل‌زیار (۳۱۶ تا ۴۳۵ یا ۴۴۱ قمری)

دیالمهٔ آل‌زیار (۳۱۶ تا ۴۳۵ یا ۴۴۱ قمری)

  • آل زیار

  • امرای آل زیار

” زیاریان ” و ” بوییان ” دوخانواده ایرانی از نواحی مازندران و گیلان بودند که توانستند به حکومت ایران برسند .

در واقع، بعد از حکومت نیمه مستقل طاهریان و پس از صفاریان و در ایام امارت امری سامانی در ماوراءالنهر، خانواده های از مازندران و سپس گیلان توانستند بر قسمت عمده ایران غربی ، یعنی از خراسان تا بغداد تسلط یابند .

حکومت این خانواده ها به دو نام مشخص و دو دوره پی در پی در تاریخ شهرت یافته : زیاریان (‌آل زیار ) و دیلمیان (بوییان ، آل زیار ) .

آل زیار

سرزمینهای طبرستان و دیلم که در قسمت شمالی البرز و در پناه کوهها و دره های صعب العبور و جنگلهای انبوه قرار دارد ، از قدیم الایام ( حتی پیش از اسلام ) حاکمیت خود را حفظ کرده بود ، چنانکه زمان انوشیروان ( خسرو اول ۵۷۹ – ۵۳۱ م. ) تا مدتها این ولایت یک نوع حکومت خود مختار داشت .

بعد از فتوحات مسلمانان در اکناف ایران ( با اینکه تا اقصی نقاط خراسان تحت نفوذ اعراب مسلمان در آمد )‌ باز هم طبرستان و دیلمان از حملات آنان محفوظ ماند. خاندانهای قدیم آن ولایت ، مانند اسپهبدان و قارنیان و خانواده جستان ( حدود رودبار و منجیل ) همچنان به آداب و رسوم خود زندگی می کردند . همچنین ، بسیاری مذهب خود را نیز حفظ کردند ، تا روزگاری که گروههای از عراب طرفدار خاندان حضرت علی ( ع ) و شیعیان زیدیه به آن نواحی پناه بردند و مورد حمایت همان خانواده ها قرار گرفتند . چنانکه وقتی ” داعی کبیر ” حسن بن زید در آن نواحی سکنی گزید ، جمعی کثیر از مردم طبرستان و گیلان به طرفداری او برخاستند . همچنین در جنگهایی که میان او و یعقوب لیث صفاری رخ داد ، مردم گیلان از او حمایت بی دریغ نمودند .

آل جستان در روزگاری که سامانیان بر طبرستان تسلط یافتند ، اغلب به داعیان زیدیه مانند ناصر کبیر (‌ ۲۸۷ تا ۳۰۱ ه.ق) همراهی و یاری می نمودند. بعد از آن، رجال صاحب نفوذ ولایت با زیدیه همراهی داشتند، که از آن جمع میتوان از ” ماکان ” پسر کاکی و ” اسفار ” پسر شیرویه و ” مرد آویج ” پسر زیار نام برد. سامانیان، توسعه قسمت غربی ممالک خود را تا حدود کرمان و گرگان و ری امتداد داده بودند .  با توجه به اینکه در این زمان ، قسمت شمالی را ماکان کاکی و سپهداران او اداره می کردند ، قسمت جنوبی آن که شامل کرمان و سیستان می شد ،‌ به دست ابو علی محمد بن الیاس که خود یکی از سرداران ناراضی سامانی بود ، افتاد ( حدود ۳۲۱ ه.ق. ) . او و فرزندش نزدیک چهل سال بر کرمان و سیستان و قسمتی از فارس حکمرانی داشتند . نیز همانها بودند که حکومت نشین کرمان را از سیرجان به محل فعلی کرمان منتقل ساختند و قلعه و باروهای شهر را تعمیر کردند .

لازم به ذکراست که حکومت آل الیاس ، توسط امرای آل بویه از میان رفت ( ۳۵۷ ه.ق. ) و معزالدوله ، آل الیاس را از سیرجان بیرون کرد .

ماکان کاکی ( کاکو = خالو )‌ ابتدا در دربار سامانیان مقام و شغل داشت و حکومت مازندران از جانب آنان به او تعویض شد. اما ، طولی نکشید که مورد خشم نصر بن احمد سامانی قرار گرفت . در جنگی که میان او و ابو علی احمد بن محتاج چغانی – سردار سامانی – در حوالی گرگان روی داد ، ماکان کشته شد ( ۳۲۹ ه.ق. ) .

مساله طبرستان از همان اوایل طلوع آنها برای سامانیان حل نشده باقی مانده بود . اسفار – پسر شیرویه ، هر چند ابتدا با سامانیان همراه بود ، اما در آخر کار بر آنان شورید و به تدریج گرگان، طبرستان، قزوین، ری، قم و کاشان را در قلمرو خود آورد. اسفار فرماندهی سپاه خود را به یکی از بزرگان ولایت، یعنی مرد آویچ پسر زیار سپرد ، ولی خود با طغیان سربازان رو به رو گردید و در طالقان به قتل رسید ( ۳۱۶ ه.ق. ) . قلمرو حکومت مردآویچ علاوه بر مازندران و قسمتی از گیلان، به شهرهای ری، قم و کرج و ابهر و بالاخره همدان رسید . حتی سپاه خود را به حدود دینور نیز فرستاد ( ۳۱۹ ه.ق. ) . مردآویچ، اصفهان را فتح کرد و خیال حمله به بغداد را داشت . وی به زبان آورده بود که من شاهنشاهی ساسانی را بر می گردانم. او پس از آنکه مراسم جشن سده را در اصفهان بر پای داشت . به علت اختلافی که میان غلامان ترک و دیلم او پیش آمده ، به دست غلامان ترک در حمام کشته شد . ( ۳۲۳ ه.ق. ) .

بعد از مردآویچ ، جمعی از یاران او برادرش ” وشمگیر ” را از مازندران به اصفهان و ری احضار کردند که حکومت را به بسپارند ، اما حکومت ولایتهای عمده دیگر به دست آل بویه افتاد و این خانواده بعضی نواحی قلمرو حکومت خود رابه حوالی مرزهای ایران در عصر ساسانی رساندند . در این مدت ، وشمگیر تنها به حکومت گرگان و قسمتی از مازندران اکتفا کرد ( ۳۲۳ تا ۳۵۷ ه.ق.‌)‌. جنگهای او با آل بویه ، به شکست انجامید و تقاضای کمک از نوح بن نصر سامانی نیز بی نتیجه ماند . وشمگیر در حالی که آماده نبرد با آل بویه می شد ، در حین شکار ، مورد حمله گرازی قرار گرفت و کشته شد ( اول محرم ۳۵۷ ه.ق.) . بهستون ( بیستون ) پسر وشمگیر ، با برادرش قابوس رقابت داشت و حوزه حکومت قابوس – بعد از مرگ برادر – به همان گرگان منحصر شد . در جنگی که میان او و آل بویه در حوالی استرآباد در گرفت ، شکست خورد و به خراسان فرار کرد ( ۳۷۱ ه.ق.) . بعد از آن ، گرگان در دست آل بویه باقی ماند و قابوس نیز در ۴۰۳ ه.ق. به قتل رسید . بعد از او ، فرزندش منوچهر که داماد سلطان محمود نیز بود نتوانست بر قلمرو خود بیفزاید و نوشیروان پسرش ، و جستان نوه اش ، تنها به صورت امرای محلی در گرگان تا حدود سالهای ۴۳۵ ه.ق. حکومت راندند . در تمام مدتی که قابوس و منوچهر و سایر اولاد زیار در گرگان حکومت نیمه مستقلی داشتند ، خاندان بویه که دست پرورده مرد آویچ بودند ،  پی در پی به فتوحات تازه دست می یافتند و قلمرو حکومت خود را توسعه می دادند.

مردآویج (۳۱۶ تا ۳۲۳ هجرى قمرى)

پسر زیار بنیانگذار این سلسله بود. او در ابتدا در خدمت علویان بود که پس از آنها طبرستان و گرگان و رى و اصفهان و شیراز و همدان را گرفت و لشکریان خلیفه را شکست داد و قلمرو وى از سوئى با قلمرو سامانیان و از سوئى با قلمرو خلیفه هم مرز شد. پسران بویه نیز او را یارى مى‌کردند. و مردآویج نیز هر یک را به ادارهٔ قسمتى گذارد. او قصد فتح بغداد و برانداختن حکومت مسلمان و تجدید راه و رسم ایران قدیم را داشت. در زمان او جشن‌هاى باستانى ایران چون جشن سده از نو برگذار شد. مردآویج به‌دست غلامان ترک خود که آنها را تهدید به تقل کرده بود، کشته شد.

وشمگیر (۳۲۳ تا ۳۵۷ هجرى قمرى)

بردار مردآویج و جانشین او بود. در دورهٔ او بوئیان بر وى شوریدند وشمگیر در جریان یکى از جنگ‌ها کشته شد.

ابومنصور بیستون (۳۵۷ تا ۳۶۶ هجرى قمرى)

پسر وشمگیر بود که امارت طبرستان را داشت. پس از مدتى عده‌اى از بزرگان پیرامون پسر دیگر وشمگیر شمس‌المعالى قابوس‌بن وشمگیر گرد آمدند و او نیز در گرگان به امارت نشست که پس از مرگ بیستون بخشى از طبرستان نیز به قلمرو وى افزوده شد. قابوس که مردى ستمگر بود با شورش لشکریان خود و هم‌دستى پسر خود منوچهر با آنها از سلطنت کناره‌گیرى کرد امّا لشکریان او را قتل رساندند. مقبرهٔ او در گنبدقابوس واقع است. منوچهر (۴۰۳ تا ۴۲۳) پس از قابوس به تخت نشست و پس از او انوشیروان فرزند خردسال وى به شاهى رسید که در زمان سلجوقیان اطاعت آنها را پذیرفت.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.