خانه / تاریخ ایران / تاریخ ایران اسلامی / 15- قاجاریه / رساله های میرزا ملکم خان ناظم الدوله

رساله های میرزا ملکم خان ناظم الدوله

مشاهده: 2991 بار

مقدمه

این مجموعه مشتمل بر رساله ها و گزیده نامه های میرزا ملکم خان ناظم الدوله است. ملکم، برجسته ترین اندیشه ور عصر ناصری در حوزهٔ سیاست و اجتماع بود و آثار قلمی اش در آماده کردن ایرانیان برای گذار از عصر استیداد به دوره مشروطه مؤثر افتاد. وی در زمینه های گوناگون قلم زد: در سیاست، در اجتماع، در اقتصاد، در اصلاح خط فارسی و در موضوع های پیوسته به فراموش خانه و جامع آدمیت رساله ها نوشت و با نثری ساده و زبانی برای اندیشهٔ بسیاری از مردمان روزگارش را تسخیر کرد. شرح حال ملکم در کتابهای مختلف آمده، از جمله در کتاب زندگی و اندیشه میرزا ملکم خان ناظم الدوله رویدادهای زندگی و اندیشهٔ او به قلم این نویسنده به کوتاهی شرح داده شده است. با این حال برای آگاهی خوانندگانی که به کتابهای دربردارندهٔ شرح زندگانی ملکم، دسترسی ندارند، کوتاهه ای از زندگانی او را می آوریم:

میرزا ملکم خان در ۱۲۴۹ ه.ق در جلفای اصفهان به دنیا آمد. پدرش میرزا یعقوب که ترجمان سفارت روسی بود، او را در ده سالگی برای تحصیل به فرانسه فرستاد و او در مدرسه ارمنیان پاریس دوره پلی تکنیک را گذراند و سپس خود به مطالعه سیاست و اقتصاد پرداخت. پس از بازگشت به ایران در وزارت امور خارجه شغل ترجمانی یافت، و در دارالفنون نیز درس می داد و کار ترجمانی معلمان اتریشی را بـه عهده می گرفت. در ۱۲۷۳ ه.ق همراه هیئتی به سرپرستی فرخ خان امین الدوله غفاری برای مذاکره صلح با انگلستان پس از ماجرای هرات راهی پاریس شد. سپس به ایران آمد و به نوشتن رساله هایی دربارهٔ اصلاحات سیاسی و اداری پرداخت، در میان سالهای ۱۲۷۵ تا ۱۲۷۷ ه.ق فراموش خانه را بنیاد نهاد که بسیاری از مردان علم و ادب و سیاست به آن پیوستند. اما ناصرالدین شاه که از تلاش اصلاحگرانه ملکم بیمناک شده بود و سخنانی را که در فراموش خانه درباره آزادی و قانون رانده می شد خوش نمی داشت، در ۱۲۷۸ ه.ق فرمان بسته شدن آن را داد. ملکم و پدرش از ایران تبعید شدند. ملکم نخست به بغداد، سپس به استانبول رفت، و سالها در آن دیار یماند تا این که به پایمردی میرزاحسین خان سپهسالار وزیر مختار ایران در عثمانی گناهش بخشوده شد و در ۱۲۸۸ که میرزاحسین خان به ایران آمد، ملکم نیز به ایران برگشت و به او منصب «مشاور صدارت عظمی» داده شد.

ملکم در ۱۲۹۰ ه.ق به سمت وزیر مختار ایران در لندن منصوب و راهی انگلستان شد تا مقدّمات سفر ناصرالدین شاه را به آن کشور فراهم کند. در این سفر بود که قرارداد رویتر بسته شد و اسناد پیوسته به آن قرارداد نشان می دهد که ملکم نیز در ماجرا دست داشته است. چون شاه و همراهان به ایران بازگشتند، میرزاحسین خان از صدارت برکنار شد، و ملکم نیز مدتی با بی مهری شاه روبه رو گشت.

در ۱۲۹۵ ه.ق دولت ایران او را مامور کرد که برای طرح مطالبات ایران درباره ناحیه قطور که عثمانیان در ۱۲۶۵ ه.ق آن را اشغال کرده بودند، به پرلن برود، و او این مأموریت را پیروزمندانه به فرجام رسانید، و پس از بازگشت به ایران لقب ناظم الدوله یافت و بار دیگر راهی لندن شد تا راه سومین سفر شاه را به اروپا هموار سازد. در این سفر بود که ملکم امتیاز لاتاری را از شاه گرفت و سپس، هنگامی که بر سر فروش آن امتیاز دست به تقلب زد، از همه مناصب و لقب ها محروم گشت و برای کینه جستن از شاه و صدراعظمش میرزا علی اصغرخان امین السلطان در ۱۳۰۷ ه.ق روزنامه قانون را منتشر کرد که در شکل گیری اندیشه آزادی و حکومت قانون نقشی شایسته داشت.

پس از کشته شدن ناصرالدین شاه، ملکم با جانشین او مظفرالدین شاه از در آشتی در آمد. پس گناهانش بخشوده شد، و در ۱۳۱۶ ه.ق به سمت سفیر کبیر ایران در ایتالیا برگزیده شد، و تا ۱۳۲۶ ه.ق که مرگش درربود، در آن سمت باقی ماند. زندگانی ملکم بیشتر در کار دیوانی و زدوبندهای دیوانسالاری قاجار گذشت. اما انچه مهم است این که او مرد اندیشه و قلم بود، و آثاری فراوان پدید آورد که در سرنوشت سیاسی و اجتماعی ایران بی اثر نبود. این که اندیشه او را بپسندیم یا از آن بیزار باشیم چندان مهم نیست.

جوهر اندیشهٔ ملکم مدرنیت یا تجلیل ساختار سیاسی و اداری ایران بود. بنابراین، مطالعه نوشته هایش برای پی بردن به سیر جریان اندیشه ای که از روزگار عباس میرزا و قائم مقام آغاز شد و به جنبش مشروطیت انجامید، از دیدگاه روشنگری تاریخ اندیشه ضرورت دارد. زیرا در آن روزگار و حتی در دوران جنبش مشروطیت هیچ کتاب یا رسالهٔ ارزشمندی در زمینهٔ سیاست و اجتماع نوشته نشد، مگر آن که نویسنده طرح و اندیشه یکی از رساله های ملکم را اقتباس کرد یا از اندیشه او تأثیر پذیرفت.

درباره زندگانی و اندیشه میرزا ملکم خان، کتابها و گفتارهای بسیار نوشته اند. جز میرزا تقی خان امیرکبیر، هیچ مرد برجسته ای را از دورهٔ قاجار نمی شناسیم که درباره اش این اندازه کتاب مستقل نوشته باشد. یا این حال، اندیشهٔ راستین این «غوغا برانگیز» شناخته نخواهد شد، مگر یا مطالعه بی واسطهٔ آثار خود او.

پیش از این، از آثار ملکم دو مجموعه مفصل چاپ شده است. در ۱۳۲۵ ه.ق هاشم ربیع زاده ۱۱ رساله او را با عنوان کلیات آثار میرزا ملکم خان ناظم الدوله متتشر کرد. رساله ای نه نام «رسالهٔ غیبیه» نیز در آن مجموعه چاپ شد که نوشته ملکم نبود، نویسنده ای ناشناخته آن را با تقلید از سبک ملکم نوشته بود. شادروان محمدمحیط طباطبایی نیز ۱۲ رساله ملکم را در ۱۳۲۷ شمسی با عنوان مجموعه آثار میرزا ملکم خان انتشار داد. با نادیده گرفتن رساله های تکراری و رسالهٔ غیبیه در مجموعه ربیع زاده و استقراض خارجی، در مجموعه محیط طباطبایی (زیرا آن نامه ای است از ملکم نه رساله) در این دو مجموعه ۲۰ رساله ملکم چاپ شده است. البته رساله های او به صورت فردی یا مجموعه های کوچک نیز چاپ شده بوده است.

آنچه در این مجموعه گردآورده ایم ۲۵ رساله است که در مجموع، همه وجوه اندیشه ملکم را در حوزه های گوناگون دربرمیگیرد. این ۲۵ رساله را با توجه به موضوع هر یک، در شش مقوله دسته بندی کرده ایم، هر چند این دسته بندی را قطعی نباید پنداشت، زیرا در رساله های ملکم، وجوه گوناگون اندیشه او در آمیخته و کمتر اثری از وی به تمامی در موضوعی یگانه نوشته شده است. در این دسته بندی راهنمای ما موضوع غالب در هر رساله بوده است نه همه مطالب آن.

بخش ۱ – نظام قانونی، سازمان حکومت و مدنیت نو

۱. دفتر تنظیمات (کتابچهٔ غیبی)

 این رساله، نخستین اثر ملکم است که آن را در ۱۲۷۵ تا ۱۲۷۷ ه.ق، بین ۲۶ تا ۲۸ سالگی و پس از برکناری میرزا آقاخان نوری از صدارت نوشته است. هدف ملکم از نوشتن این رساله، تشویق ناصرالدین شاه به انجام دادن اصلاحات سیاسی و اداری بوده است.

۲. رفیق و وزیر

این رساله، اندکی پس از دفتر تنظیمات نوشته شده و دنباله و توجیه کننده آن به شمار میرود.

۳. مجلس تنظیمات

 این رساله در شرح مجلس تنظیمات است و گویا ملکم آن را در حدود سالهای ۱۲۷۶ تا ۱۲۷۷ نوشته است. زیرا در آن از محمودخان کلانتر نام برده، و میدانیم که وی حاکم تهران بود و در ۱۲۷۷ ه.ق در ماجرای کمبود نان و شورش زنان تهرانی، به فرمان ناصرالدین شاء اعدام شد.

۴. دستگاه دیوان

این رساله، انتقادی است از دستگاه دیوانی ایران عهد ناصرالدین شاه. ملکم در این رساله نیز خواسته که شاه را به انجام دادن اصلاحانه برانگیزد. تاریخ نگارش آن باید بین سالهای ۱۲۷۸ و ۱۲۷۹ ه.ق باشد.

۵. دفتر قانون

قانون کیفری نوی را که از قانون کیفری فرانسه اقتباس کرده بوده یا نظام پادشاهی مطلقه وفق دهد. از آنجا که در مقدمهٔ آن به مجلس مصلحت خانه اشاره کرده، و مینویسد: «یک سال است که شما را میان عقلای ملت انتخاب نمودند،» تاریخ نوشتن آن باید ۱۲۷۷ ه.ق باشد، زیرا مجلس مصلحت خانه در ۱۲۷۶ ه.ق به فرمان ناصرالدین شاه برپا شد.

۶. ندای عدالت

ملکم این کتابچه را در ۱۳۲۳ ه.ق، هنگامی که مظفرالدین شاه برای بار سوم به اروپا رفته بود نوشت و به شاه تقدیم کرد. این رساله در طرح مسائل مربوط به نظام پارلمانی از رسالات پیشین ملکم پخته تر است، و نکته جالب توجه آن، بازگشت نویسنده از باور دیرین خود یعنی تسلیم بی کم و کاست به مدنیت غربی است. مینویسد: «… کدام احمق گفته است که ما باید برویم همهٔ رسومات و عادات خارجیه را اخذ نماییم؟»

۷. اشتهارنامهٔ اولیای آدمیت

مالکم این رساله را در ۱۳۱۳ ه.ق پس از کشته شدن ناصرالدین شاه نوشت. اشتهارنامه همان است که اکنون بخشنامه اش گویند، و ملکم آن را خطاب به اعضای مجامع آدمیت نوشته است، و در آن از گناهان گذشته خویش که انتقاد از ناصرالدین شاه و امین السلطان بود، به تلویح استغفار کرده تا رابطه خویش را با دربار شاه تازه ایران بهبود بخشد.

۸۔ مدنیت ایرانی

این کتابچه متن سخترانی ملکم است که در ۱۸۹۱ م (۱۳۰۸ یا ۱۳۰۹ ه.ق) در لندن ایراد کرده است. وی در این سخنرانی، در چگونگی رواج دادن مدنیت تازه در ایران بحث کرده است. متن سخنرانی در روزنامهٔ (۱۸۹۱ Contemporary Review LIx) منتشر شد، و ترجمه فارسی آن به قلم خانم فرشته نورایی در کتاب ایشان به نام تحقیق در افکار میرزا ملکم خان ناظم الدوله چاپ شده است.

مطلب پیشنهادی

مرحله اول جنگ ایران و روسیه

تاریخچه جنگهای مرحله اول ایران و روسیه در دوره قاجاریه

در آستانه تشکیل سلسله قاجار، ایراکلی خان (هراکلیوس) والی تفلیس بود که بر آن شد …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.